ЈЕРАРХИЈАТА НА ДУШЕВНИТЕ СИЛИ
Автор: схимонахиња Силуана (Влад)
Од моментот кога сме се оддалечиле од Бога, ние заболуваме и се распаѓаме на делови — и меѓусебно, и во себе. Внатре во себе сме разделени барем на три дела, кои се спротивставуваат и на Бога и едни на други.
Имаме тело, со кое го восприемаме светот што нè опкружува и кое го одржуваме во живот така што се храниме од овој свет, пиеме од него, го дишеме, му се насладуваме или го користиме на граблив начин. Кога го созерцуваме, ние, всушност, и го „јадеме“ со погледот…
Во нас постои и она што во потесна смисла го нарекуваме „душа“ — нашата психа, страсниот дел на душата, онаа сила со која посакуваме, копнееме, се гневиме, чувствуваме, пројавуваме волја, страдаме и ги задоволуваме нашите потреби. Тоа е делот кој во голема мера е под контрола на свеста и преку кој општиме со нашите ближни.
Во нас постои и една друга, длабоко сокриена страна, за која малку се зборува, но која е јасно определена во Новиот Завет, во откровението за човекот како што го предаде нашиот Спасител — таа се нарекува дух, νοῦς или срце. Тоа е онаа сила во нас преку која влегуваме во однос со Бога. Тоа е местото каде што Го среќаваме Бога, каде што Го слушаме, каде што Го вкусуваме, каде што се просветлуваме од Неговата светлина.
Нашиот дух се храни од Бога и ја храни душата; ги просветлува и ги исцелува нашите чувства, желби и копнежи, правејќи ги здрави, онакви какви што Бог ги создал. Душата го храни телото, кое и самото станува духовно. Тогаш велиме: ова е духовен човек — погледнете како оди, како зборува, како се храни; како му светат очите, каква радост зрачи од неговото лице! Кога ќе ги видиме отец Теофил* или отец Арсениј**, разбираме што значи дејството на Светиот Дух врз духот на човекот. Нашата задача е оваа: да Го направиме невидливиот Бог видлив; да Го направиме видлив во нашето тело.
Но бидејќи сме болни, живееме во неред — односно, духот се храни од душата, од нејзините емоции и желби; душата — од телото и неговите наслади; а телото — од светот, кој се претворил во „потрошна стока“, во плен, и веќе не се доживува како Божја љубов дадена за храна на телото. И бедното тело се наситува „само со леб“, без Божјото Слово. Затоа ние сме потрошувачи на храна, но не и на Словото Божјо, преку Кое го примаме Светиот Дух.
Оттука, нашата „духовна“ состојба станува зависна дури и од временските промени што влијаат врз нашите емоции. Ако треба да врне, како што е сега, ме болат нозете поради ревматизам. Тогаш чувствата ми стануваат негативни и тоа ја нарушува мојата духовна состојба. Немам желба за молитва, се лутам на Бога што создал лошо време или што ми ги создал коските слаби (Негова е вината, нели?). Ако си ја скршам ногата, можам да почувствувам уште поголема огорченост и да речам: „Бог не постои; или, ако постои, не се грижи за мене, бидејќи не се погрижи за мојата нога… Видовте како го стави тој голем камен сред патот за да се сопнам и да ја скршам ногата…“
Така јас станувам несреќно суштество, иако Бог живее во мене, во моите длабочини, таму каде што не сакам да влезам — во срцето, од моментот на моето Крштевање — и ме повикува да вечерам со Него во Неговата радост. Да, иако се причестив во неделата, иако се исповедав и благодатта дојде (зашто Бог е верен), јас сум несреќен, бидејќи имам многу причини да бидам несреќен. И таа несреќа може да ме доведе до очај, и покрај Божјиот дар.
Ние страдаме и затоа што, наместо да ја осознаеме нашата болест — ова трагично извртување на јерархијата на душевните сили — и да соработуваме во исцелението што Бог ни го дарува, ние се спротивставуваме, немаме трпение и продолжуваме да мешаме сè. Не го разликуваме духовното од емоционалното. Потребно е трудољубива соработка со Божјата благодат за да го добиеме дарот на расудувањето. Со него ќе разбереме и ќе почувствуваме дека психолошката тага не може да ја наруши духовната радост.
Ако Го погледнеме нашиот Спасител, Богочовекот, ќе видиме дека Неговото Тело било чувствително на болка како нашето; дека Неговата душа била чувствителна на тага како нашата; дека Неговиот дух имал потреба од молитва како нашиот. Иако бил и е Бог, Неговото човечко тело се уморувало и огладнувало. Неговата душа, Неговата страсна сила (без грев), тагувала. Тој заплакал за Лазар. Пред распнувањето рекол: „Душата Ми е нажалена до смрт“. Но Неговиот дух се радувал. Како го знаеме тоа? Од Него Самиот. Тој им рекол на учениците дека им ја остава Својата радост. Така имаме доказ и залог дека, иако тагуваме поради смртта на сакан човек, можеме да ја носиме радоста што ни ја дарувал Тој. Затоа можеме да се научиме да велиме: „Мојата душа тагува“, а не „Јас тагувам“, зашто јас сум многу повеќе од моите чувства…
Но ние сме воспитани така што негативните чувства станале вина, станале срам; дури и природните гестови се претвориле во нешто срамно. Кога ќе станеме духовни, ќе продолжиме да имаме чувства, но тие повеќе нема да бидат причина за пад. Духовниот човек може да се вознемири и дури да се разгневи, но ја чува заповедта: „Гневете се, но не грешете“. И: „Сонцето да не заоѓа над вашиот гнев“. Повеќето духовни луѓе се кротки и смирени по срце, бидејќи во нив живее Светиот Дух. Таков бил и нашиот Спасител. Но, иако бил воплотување на кротоста, Тој се разгневувал кога било потребно — ги укорил фарисеите и книжниците и ги изгонил менувачите на пари од храмот.
Имаме огромна потреба да го просветлиме умот, зашто во него владее голема забуна. Нашето гледање на животот е нарушено. Затоа е неопходно, преку покајанието и Божјата благодат, да се воспостави светиот поредок во човечката природа. Потребно е да ја осознаеме јерархијата на душевните сили и да ја почитуваме. Не смееме да очекуваме од психичките сили, кои ја преработуваат храната, да ни дадат радост кога некој нè навредува; ниту од емоциите да нè воведат во духовната радост, која му припаѓа на духот. За тоа е потребно постојано живо општење со Лекарот Бог во секој миг од нашето секојдневие.
Во спротивно, ќе бидеме високообразовани, ќе зборуваме мудро за радоста, за страстите, за спасението — но ќе бидеме несреќни и заробени од страсти што ја разоруваат душата. Познавам луѓе кои го бранат Православието, но не умеат да ја сочуваат радоста што се христијани овде и сега. Тие се гневат, се вознемируваат и гледаат непријатели насекаде. Зошто? Затоа што не вовеле внатрешен поредок во себе. А зошто? Затоа што не ги живеат малите настани како место на средба со Бога.
* архим. Теофил Парајан (1929–2009)
** архим. Арсениј Папачок (1914–2011)
Подготвил Симеон Стефковски
31.12.2025
